Contemporary Art in St Petersburg

Voor een korte periode in het begin van de 20^ste eeuw, en St Petersburg/Petrograd/Leningrad stonden zij naast Parijs en Berlijn als enkele van de belangrijkste broeiplaatsen van een revolutionaire nieuwe artistieke beweging, de avant-garde. De beweging splinterde al snel, maar elementen wisten de revolutie en de daaropvolgende burgeroorlog te overleven, om te veranderen in een nieuwe esthetiek: socialistisch realisme, gemaakt om te voldoen aan de doelstellingen van de nieuwe samenleving waarvan het nu deel uitmaakte. Sovjetkunst werd geleid door partijfunctionarissen uit Moskou. Met enkele uitzonderingen, verhardden de publieke artistieke inspanningen van het land geleidelijk; alles wat innovatief was en niet officieel goedgekeurd werd ondergronds of naar het buitenland gedreven.

De meeste mensen zouden het erover eens zijn dat sinds het einde van de Sovjetheerschappij Moskou het culturele landschap van Rusland heeft gedomineerd, hoewel de redenen hiervoor vandaag de dag economisch zijn in plaats van politiek. Wat hedendaagse kunst betreft, is het sheer aantal en de schaal van zijn galeries ongeëvenaard, en landmark projecten zoals Strelka, Garazh en Winzavod lijken deze dominantie nog verder uit te breiden.

Maar er gebeurt iets met St Petersburg cultuur dat misschien de heerschappij van Moskou uitdaagt. De afgelopen jaren hebben een hele reeks nieuwe hedendaagse kunst musea en galeries geopend in locaties verspreid over de stad, misschien op zoek naar een manier om te profiteren van de nabijheid van Europa, de culturele en historische aantrekkingskracht, en het enorme aantal binnenlandse en internationale bezoekers dat elk jaar arriveert. Sinds het begin van de 21^ste eeuw is er ongeveer een dozijn nieuwe instellingen opgericht, veel van lokale zakenlieden die hun interesses wilden diversifiëren, een erfgoed wilden creëren en iets terug wilden geven aan hun thuisstad. September 2010 was zeker het hoogtepunt van deze trend, toen niet één maar twee hedendaagse St Petersburg kunstmuseums – Erarta en het Novy (Nieuwe) Museum - allebei deze maand op Vasilievskyostrov openden.

Wat ligt er achter deze plotselinge noordelijke renaissance?

“Er was een plotselinge energie, maar natuurlijk verschijnen deze instellingen niet zomaar van de ene op de andere dag. Ze zijn vaak het resultaat van een natuurlijk proces dat gedurende vele jaren versnelt. Lange tijd was er veel gepraat in de stad over de noodzaak voor een hedendaagse ruimte voor kunst. Toen publieke initiatieven niet konden worden gerealiseerd, nam de private sector het over,” zegt Mikhail Ovchinnikov, directeur van het Erarta Museum of Contemporary Art op Vasilievsky ostrov.

De missie van Erarta is om originele hedendaagse St Petersburg kunst te verzamelen, tentoon te stellen en te populariseren, en steeds meer ook uit regio's door het hele land. Een van de redenen dat de stad ongeveer 5 miljoen bezoekers per jaar aantrekt, is het feit dat het historische centrum grotendeels niet is aangetast door de ravages van de 20^ste eeuw, met al zijn revoluties, burgeroorlog, Nazi-bombardement, zelfs Sovjet-stadsplanners. De inwoners van de stad beschouwen zichzelf bijgevolg als trotse en koppige verdedigers van een unieke esthetische erfenis en gebruiken. “De stad heeft zijn eigen artistieke scholen en tradities die zich in de 20^ste eeuw ontwikkeld hebben, onafhankelijk van wat er uit Moskou kwam. Het is een harmonieuze stad, maar ook vrij op zichzelf gericht en op zijn eigen geschiedenis,” gelooft Ovchinnikov.

En deze combinatie van regionale trots en zelfbewustzijn kan worden gezien in veel van de werken die zijn tentoongesteld in de permanente collectie van het museum, ongeacht of de vorm van het schilderij abstract, realistisch of naïef is. Terwijl het thema van de stad een constante is in de collectie, heeft Erarta ook een kans gezien om de collectie uit te breiden met werken van kunstenaars uit de regio's, en omvat bijvoorbeeld een uitgebreide verzameling werken van de productieve Sovjetkunstenaar PetrGorban, uit Stavropol. “We proberen de collectie uit te breiden om te omvatten wat kunstenaars in heel Rusland doen. De laatste keer dat we keken, bevatte de museumcollectie werken van kunstenaars uit meer dan 20 steden in Rusland,” zegt Ovchinnikov. “Evenzo hebben we gewerkt aan het naar onze museum brengen van tentoonstellingen uit steden over het hele land - Samara, Perm, Novosibirsk, Krasnodar - om hier in het museum te exposeren. De volgende stap zal zijn om onze collectie in deze steden tentoon te stellen.”

De permanente collectie kan worden gekarakteriseerd door regionale trots, maar er is ook veel kleur en humor. Nikolai Kopeikin's olifantenserie vervangt de figuur van Peter de Grote te paard door een pakhyderm in een bewerking van Falconet's iconische Bronzen Ruiter-beeldhouwwerk, en Nikolai Sazhin's “Catherine II en haar Favorieten”, presenteert een gestileerde versie van de grote monarch beroemd om haar prodigieuze amorieuze verlangen, naast een lijst van haar minnaars en het bedrag dat ze aan hen uitgaf, in wat een sluwe toespeling kan zijn op de excessen en grillen van politieke autoriteiten.

Het museum heeft ook installaties gecreëerd die het U-Spaces noemt, en biedt zintuiglijke en emotionele ervaringen die populair zijn bij zowel kinderen als volwassenen, en heeft een regulier programma van culturele en educatieve activiteiten. “Een deel van het democratische concept van het museum is om onze bezoekers te helpen de kunstenaar in zichzelf te vinden. Op onze eerste jubileum hebben we elk afzonderlijk kunstwerk van de muren van het museum verwijderd en vervangen door canvas waarop bezoekers hun eigen kunst konden creëren. We hadden kinderen, kunstenaars, zakenlieden, huisvrouwen, studenten, gepensioneerden - in totaal zijn er meer dan 700 werken gemaakt.”

St Petersburg is ook de thuisbasis van de door Banksy ondersteunde kunstcollectief Voina (wat 'Oorlog' betekent), dat de afgelopen jaren een aantal seksueel en politiek provocerende acties heeft georganiseerd die bedoeld zijn om te choqueren. Deze omvatten een soort massale orgie in een Moskou museum, en het tekenen van een enorme fallus op een ophaalbrug voor het St Petersburg hoofdkantoor van de FSB, een van de opvolgers van de KGB. “De rol van musea en museumcuratoren is om artistieke activiteiten zoals deze om te vormen tot uitspraken die door een breed publiek begrepen kunnen worden. We willen dat ons museum deel uitmaakt van een normale burgermaatschappij die in Rusland moet worden opgebouwd. Ik denk dat alle culturele instellingen in Rusland een zeer belangrijke historische missie hebben om die maatschappij te helpen creëren.”

Het creëren van een hedendaagse kunstcluster in de stad is echter niet zonder uitdagingen geweest. Novaya Gollandiya (Nieuwe Holland) is een klein eiland in een verwaarloosde buurt van voormalige fabrieken en pakhuizen ten westen van het centrum, rijp voor herontwikkeling. Het eiland heeft een lange geschiedenis die teruggaat tot het begin van de 1700s, geassocieerd met de scheepsbouw en de nabijgelegen Admiraaliteit. De industriële en opslagfaciliteiten herstelden zich nooit echt na de herhaaldelijke bombardementen tijdens de Blokkade, en tegen de jaren '70 werd het al genoemd als een mogelijke locatie voor herontwikkeling. Na verschillende valse starts heeft het bedrijf van Roman Abramovich, Millhouse Capital, nu het contract voor de herontwikkeling gekregen, en de vrouw van Abramovich, Dasha Zhukova, is van plan om het succes van haar Moskou Garazh-project te herhalen met een multifunctionele creatieve ruimte die de historische gebouwen behoudt, maar een verzameling culturele ruimtes en commerciële infrastructuur toevoegt. Maar de verzadiging van de eilandbedrock vertraagt de ontwikkeling, en afgezien van een of twee beperkte tentoonstellingen en evenementen kan het enige tijd duren voordat het project volledig kan worden gerealiseerd.

Aan de positieve kant werkt het Staatshermitage Museum, de grande dame van de artistieke instellingen van St Petersburg en een van 's werelds grootste musea, aan een project dat het Hermitage 20/21 noemt, waarin galeries voor moderne en hedendaagse kunst zullen worden gevestigd in de onlangs verworven zalen van het Generaal Stafgebouw, tegenover het Winterpaleis op het Paleisplein. Dit vertegenwoordigt een zekere strategische verschuiving voor de Hermitage - hoewel hun uitgebreide collectie een groot aantal werken van modernistische grootheden zoals Picasso, Matisse, Malevich en Kandinsky omvat, zijn deze kunstenaars nooit een prioriteit voor het museum geweest. De collectie zal sculptuur en grafische kunsten omvatten, evenals video en nieuwe media.

Sommigen in de stad zouden zich bedreigd kunnen voelen door zo'n strategische verschuiving van de kant van de belangrijkste artistieke instelling, maar Ovchinnikov niet. “Deze ontwikkeling door de Hermitage zal wederzijds verrijkend zijn. De taak van nieuwe generaties musea, fondsen en curatoren is om onze authentieke Russische kunst in een bredere hedendaagse context te integreren.” Hij pauzeert, herhaalt dan: “We zijn op een historische missie.”