Sztuka współczesna w Petersburgu

Przez krótki okres na początku XX^we wieku, oraz Petersburg/Petrogrod/Leningrad stał obok Paryża i Berlina jako jeden z najważniejszych inkubatorów rewolucyjnego nowego ruchu artystycznego, awangardy. Ruch szybko się rozpadł, ale jego elementy zdołały przetrwać rewolucję i wojnę domową, które nastąpiły, tylko po to, by przekształcić się w nową estetykę: realizm socjalistyczny, stworzony w celu spełnienia celów nowego społeczeństwa, którego częścią stał się teraz. Sztuka radziecka była kierowana przez funkcjonariuszy partyjnych z Moskwy. Z nielicznymi wyjątkami publiczne przedsięwzięcia artystyczne w kraju stopniowo skostniały; wszystko, co innowacyjne i niezatwierdzone oficjalnie, było wypychane w podziemie lub za granicę.

Większość ludzi zgodziłaby się, że od końca rządów radzieckich to Moskwa dominowała w kulturalnym krajobrazie Rosji, chociaż dziś powody tego są ekonomiczne, a nie polityczne. W obecnych czasach sztuki niespotykana liczba i rozmach jej galerii są niezrównane, a takie projekty jak Strelka, Garazh i Winzavod zdają się przedłużać tę dominację jeszcze bardziej.

Ale coś dzieje się z Petersburgiem kulturą, co może stanowić wyzwanie dla nadrzędności Moskwy. Ostatnie lata przyniosły całą gamę nowych współczesnych museów i galerii sztuki otwartych w różnych miejscach w mieście, być może starając się wykorzystać bliskość do Europy, swoje kulturalne i historyczne walory oraz ogromne rzesze krajowych i międzynarodowych gości, którzy przyjeżdżają każdego roku. Od początku XXI^w wieku założono około tuzina nowych instytucji, wiele z nich przez lokalnych biznesmenów pragnących dywersyfikować swoje interesy, stworzyć dziedzictwo i oddać coś swojemu miastu. Wrzesień 2010 był z pewnością szczytem tego trendu, kiedy nie jedno, ale dwa współczesne muzea sztuki w Petersburgu – Erarta i Muzeum Nowe – obydwa otworzyły się na Wasiliewskim Ostrowie w tym miesiącu.

Co stoi za tym nagłym północnym renesansem?

„Była nagła energia, ale oczywiście te instytucje nie powstają z dnia na dzień. Często są wynikiem naturalnego procesu, który przyspiesza przez wiele lat. Przez długi czas w mieście mówiono o potrzebie przestrzeni sztuki współczesnej. Gdy inicjatywy sektora publicznego nie powiodły się, sektor prywatny wkrótce wkroczył,” mówi Michaił Owczinnikow, dyrektor Muzeum Współczesnej Sztuki Erarta na Wasiliewskim Ostrowie.

Misją Erarty jest gromadzenie, wystawianie i popularyzowanie oryginalnej współczesnej sztuki petersburskiej, a coraz częściej także z różnych regionów kraju. Jednym z powodów, dla których miasto przyciąga około 5 milionów turystów rocznie, jest fakt, że jego historyczne centrum pozostało w dużej mierze nieskazitelne przez zniszczenia XX^w wieku, z wszystkimi jego rewolucjami, wojną domową, bombardowaniami przez nazistów, nawet planistami radzieckimi. Mieszkańcy miasta postrzegają się zatem jako dumni i upartym obrońcy unikalnego dziedzictwa estetycznego i zwyczajów. „Miasto ma swoje własne szkoły i tradycje artystyczne, które rozwijały się w XX^w wieku, niezależnie od tego, co wychodziło z Moskwy. To harmonijne miasto, ale również dość skoncentrowane na sobie i swojej historii”, uważa Owczinnikow.

A ta kombinacja regionalnej dumy i samopoznania można zauważyć w wielu pracach wystawianych w stałej kolekcji muzeum, niezależnie od tego, czy forma obrazu jest abstrakcyjna, realistyczna czy naiwna. Chociaż temat miasta jest stały w kolekcji, Erarta dostrzegła również okazję do poszerzenia zbiorów o dzieła artystów z regionów i obejmuje na przykład obszerne zbiory prac płodnego radzieckiego artysty Pietra Gorban, pochodzącego ze Stawropola. „Próbujemy rozszerzyć kolekcję o to, co robią artyści w całej Rosji. Ostatnim razem, gdy sprawdzaliśmy, kolekcja muzeum obejmowała prace artystów z ponad 20 miast w Rosji,” mówi Owczinnikow. „Podobnie pracujemy nad przywożeniem wystaw z miast w całym kraju - Samara, Perm, Nowosybirsk, Krasnodar - do wystawienia tutaj w muzeum. Następnym krokiem będzie wystawianie naszej kolekcji w tych miastach.”

Stała kolekcja może być charakteryzowana przez regionalną dumę, ale jest tam także dużo kolorów i humoru. Seria słoni Nikolaja Kopeikina zastępuje postać Piotra Wielkiego na koniu przez pachdymeryzm w nawiązaniu do ikonicznej statuy Konnego Pomnika Bronzu Falconeta, a „Catherine II i jej ulubieńcy” Nikolaja Sazhina przedstawia stylizowaną wersję wielkiej monarchini słynącej ze swojego ogromnego apetytu miłosnego, obok listy jej kochanków i kwoty, jaką na nich wydawała, w czym może być złośliwa aluzja do nadmiarów i kaprysów władz politycznych.

Muzeum stworzyło również instalacje, które nazywa U-Przestrzeni, oferując sensoryczne i emocjonalne doświadczenia popularne zarówno wśród dzieci, jak i dorosłych, oraz regularny program działań kulturalnych i edukacyjnych. „Częścią demokratycznej koncepcji muzeum jest pomoc naszym gościom w odnalezieniu artysty w sobie. W pierwszą rocznicę usunęliśmy każdy pojedynczy eksponat ze ścian muzeum i zastąpiliśmy go płótnem, na którym goście mogli tworzyć sztukę. Mieliśmy dzieci, artystów, biznesmenów, gospodynie domowe, studentów, emerytów - łącznie powstało ponad 700 prac.”

Petersburg jest również domem dla wspieranego przez Banksy'ego kolektywu artystycznego Voina (co oznacza 'Wojnę'), który zorganizował szereg seksualnie i politycznie prowokacyjnych działań w ciągu ostatnich kilku lat, mających na celu oburzenie. W tym było rodzaj masowej orgii w moskiewskim muzeum oraz narysowanie ogromnego fallusa na zwodzonej moście przed siedzibą FSB w Petersburgu, jednej z agencji sukcesorów KGB. „Rola muzeów i kuratorów muzeum polega na przekształceniu takich artystycznych działań w oświadczenia, które mogą być zrozumiane przez szeroką publiczność. Chcemy, aby nasze muzeum było częścią normalnego społeczeństwa obywatelskiego, które ma być budowane w Rosji. Myślę, że wszystkie instytucje kulturalne w Rosji mają bardzo ważną misję historyczną, aby pomóc w stworzeniu tego społeczeństwa.”

Tworzenie klastra sztuki współczesnej w mieście nie zawsze było proste. Nowaja Gollandiya (Nowa Holandia) to mała wyspa w zaniedbanej dzielnicy dawnej fabryki i magazyny na zachód od centrum, gotowa do przebudowy. Wyspa ma długą historię, która sięga początku lat 1700, związana z budową statków i pobliską Admiralicją. Jej zakłady przemysłowe i magazynowe nigdy tak naprawdę się nie odbudowały po bombardowaniach podczas Blokady, a w latach 70. już wspominano o niej jako o możliwej lokalizacji przebudowy. Po kilku fałszywych startach, firma Romana Abramowicza Millhouse Capital otrzymała kontrakt na przebudowę, a żona Abramowicza Dasha Zhukova próbuje powtórzyć sukces swojego projektu Garazh w Moskwie z wielofunkcyjną przestrzenią kreatywną, która zachowuje historyczne budynki, ale dodaje kolekcję przestrzeni kulturalnych i infrastruktury handlowej. Ale nasycenie podłoża wyspy opóźnia rozwój, i oprócz jednego lub dwóch ograniczonych wystaw i wydarzeń może upłynąć sporo czasu, zanim projekt będzie można w pełni zrealizować.

Pozitywną wiadomością jest to, że Państwowe Muzeum Ermitażu, wielka dama petersburskich instytucji artystycznych i jedno z największych muzeów na świecie, pracuje nad projektem, który nazywa Hermitage 20/21, w ramach którego galerie sztuki nowoczesnej i współczesnej będą zlokalizowane w niedawno nabytych salach budynku Generalnego Sztabu, naprzeciw pałacu zimowego na Placu Pałacowym. To stanowi jakąś strategiczną zmianę dla Ermitażu - chociaż ich obszerna kolekcja zawiera dużą liczbę dzieł wielkich modernistów, w tym Picassa, Matisse'a, Malevicha i Kandinsky'ego, ci artyści nigdy nie byli priorytetem dla muzeum. Kolekcja będzie obejmować rzeźbę i sztukę graficzną, a także wideo i nowe media.

Niektórzy w mieście mogą czuć się zagrożeni taką strategiczną zmianą ze strony swojej głównej instytucji artystycznej, ale nie Owczinnikow. „Ten rozwój Ermitażu będzie wzbogacający dla obu stron. Zadaniem nowych pokoleń muzeów, funduszy i kuratorów jest zintegrowanie naszej autentycznej rosyjskiej sztuki w szerszym współczesnym kontekście.” Robi przerwę, a następnie powtarza: „Jesteśmy na misji historycznej.”